यहाँ आफ्नै ले आफ्नै लाई मार्न थाले

आफ्नै हरु आफ्नै सँग हार्न थाले

हे मुकुम्लुङ माइ बोलिदेउ, मनको कुरा खोलिदेउ ।।

हामी त बेहिसाब तिम्रो भक्ती गर्ने प्रिय भक्तजन हौ

सबैको कामना छ सदैब एस्तै रहौ

आफ्नो भुमिको रक्षार्थ खटिएको त्यो निर्दोस युबाको के कसुर थियो र?

गोली हानेर शक्ती प्रद्र्शन गर्ने जत्था ले के नै फाईदा लियो र?

हे मुकुम्लुङ माइ बोलिदेउ, मनको कुरा खोलिदेउ ।।

यिनिहरु झुट बोलेका हुन भने झुट नै सही, असल मार्ग देखाइ देउ

सही छ भन्छेउ भने मुकुम्लुङ माइ मुन्धुम स्थल लेखाइदेउ)२

मुलबासी लाई आफ्नो भुमी दिलाइदेउ

सबैको मन आतिएछ को हौ तिमी चिनाइदेउ

हे मुकुम्लुङ माइ बोलिदेउ, मनको कुरा खोलिदेउ ।।

यहाँ पेल्ने धेरै, बोल्ने धेरै तर झेल्ने थोरै भो

कसैलाई थाहा छैन खोइ के भो के भो

यहाँ गोली चल्यो तर अह न्यायको बोली चलेन

त्यसैले त भन्दैछु

हे मुकुम्लुङ माइ बोलिदेउ, न्यायको बच्नन बोलिदेउ

हे मुकुम्लुङ माइ बोलिदेउ, मनको कुरा खोलिदेउ)२

धन्यवाद ।।

न्हेपालाई तथ्यान्क ङ्ह्योब गो भिस्या २०५८ थुर्बे जनगणना अनुसार न्हेपालरी जम्मा जनसंख्याइ ३६% सैक्ल्हेम्ही टिब म्ह्रोमु । दमा सैक्ल्हेम्हीमेजी ५०% से कैरु मु भिसे दाबी लाई मु । न्हेपालर्बे सैक्ल्हेम्हीमे छोंज अनुसार ५९ मु । बिनाबिले नै बिलिबे २०७७ जेष्ठ कुन्दो ५ गतेबे राज्यपत्र जि पिब अनुसार कंचनपुरअबे रानथरु सैक्ल्हेम्हीमे सुचिरी थप्दिमु, सैक्ल्हेम्ही ङ्हारा स्यो स्यो हुत रि मु लिलिबे थप्दिब्मे रानथरुमे स्यो स्यो लसी

न्हेपाल ल्हे क्युइ मुब ल्हे प्ये तब नि ल्हे छ्यां तब ह्युल गो भिब तां क्रोसेनगो सैक्ल्हेम्हीमे ह्रोसलाई सेललबरी कदे म्हाब मु भिबरि भर पर्दिम् । न्हेपाल स्यो स्यो सैक्ल्हेम्हिमे तब ट म्रो गो। चुरी मुब तांन हुताला र्होर्होसैं प्ये छ्या रोसा मु, खास लासी चुर्बे सैक्ल्हेम्हिमे र्होसैं रोसा, छिलु क्युइ लाई किसी निकै म्हाब मुब म्रोइमु ।सैक्ल्हेम्हिमेल कहे तो ज खबै सोल्लब रोसै क्युइ, छ्यां लाई सेल लबरी तो लब चु तां दक लैइ घ्री लसी ङ्योंमा।सैक्ल्हेम्हिमे पहुचै तां सुदे खमु । ह्युलाई आदाररी ङ्ह्योमा न्हेपालर्बे सैक्ल्हेम्हिमे ताइंन क्ल्योरी तिबा यो मु । तदसुरी शेर्पा क्यु मी तिब यो मो भिस्यां कोंरी तमुमे लिम्बुमे, मगर्मे, राइ, लममे तिब योमु। धै म्हधेसरी थरुमे ल्हे तिब यो मु। न्हेपालरी सैक्ल्हेम्हिम तथ्यान्क पिब के सन १९९१ थुअैले तेल लब यो मु। न्हेपालरी पोन्ब ताइंन क्युइलाई न्हेपलर्बे लिलिबे संबिधानरी ह्युलर्बे क्युइ भिसे म्हादिमु धै न्हेपाल संबिधान २०७२ जि सुदे चुलाई खैबे मुल छाबन थेइमु ।

न्हेपलरी सैक्लेमी क्रफुर्न तां ङ्ह्योलो मु ह्या जनगनन जि ३६% उिलेम सुदे स्यो स्यो सैक्ल्ह्योमी छोज मेजे पिमा खि नेपालअरी ५०% से कोइे सैक्ल्ह्यो म्हिमे मु । ग्यल्सा जे सुबिधा पिब तांरी चु कन्जुस लब धु ङ्रोमु ह्तै सिक्ल्ह्योमिल कों खनिमो भिव चुरी तां खम । सैक्ल्हे म्ही मी रोसै ह्युलन खैले लिलितैरे ? छु ख्रोसेन क्युनी बलो मत्ते जोडीमु दे ? क्रोसेन ङ्यो ल आउँलाई दोस पिन्ब ब्योर जि लामा सुदे लिली तब्गो उ? चु तां सैरी थेल्तुम ङ्यों आरक्षण ररी मत्ते भर्पर्दी उ रोसालाई सोल्लबरी रोशन काडे लैदिब भिव जरुरी म्रोमो l छलेन सुदे सैक्ल्ह्योम्ही खे तांलमा आपुर म्हिमे धोले सोल योंब ह्के तान से थेब तां गो दमा खबै पिब चुके भिव सुदे थेब ता तम कै चुइ लगिर घ्री घ्री म्ही ल खैबे भूमिका तम च सुदे ह्कोब थेब के मु ओसोमे सैक्ल्हे म्ही लक्षित काेटारी हेर्फेर लल्तुब म्रोमु तबमी सैख्लेम्हिमे लिलिबे अवस्था ह्योब्गो विस्या निजामती सेवा रि आरक्षण होइले ल्हे म्ही दक म्रोमु छन्लसी ग्यल्सार्बे थेब ख्लेरिसुदे सैक्ल्ह्योइले ह्यब क्रफु ल्हे तब्नी ह्याइमु छु तांदक तले भिब्को भिस्यं रोसैले ङ्योंजी जती लालाे नै क्रब ख्ल्योरी र्होसै फो आरे भिस्यां छल तुइ आठ आत l

सैक्ल्योह मै लिलिबे तांफु ङ्ह्योग्ब्योबिस्या न्हेपाल र्बे निजामती सेवा निबालो आओुर्क्ल्ह्योरी सैख्ल्यो म्हिमेला छ्याबा सहभागित मुब ङ्योमु छन्तसी ङ्योजी भिल्खम कि तरे सैक्ल्योहब म्ही दकै केही ल्हगिरी ग्यल्सैलेन पो लल्तुब तांरी ङ्ह्योउलो तांआरे र्हन्र्खन्देबे शाहअभागीतै भिस्या र्होर्होसैले तालैन लैभिस्या ख्रोसेन्छ्यब तम । छोले भरतेर्बे र्हित ङ्योब्गो भिस्या सैख्ले चमिरी ओसोबे भरतेर्बे क्रथेर्बे चलाई चै पोइन चार सम्मा बोब्गो । छन्लसी क्रोर्बे स्यु स्यु ह्युलर्बे र्हिता ह्योब्गो विस्यां पदेमु दमा म्रोब उ म्रोल लब आरे । सैख्लेम्ही के बिब तो काडे तांजी उइमु ? चुलाई खबै सोल्लब ? खब क्रकेलब खब्ल्हे क्र के ल्हमु भिव तारी रोसन म्हब तल्तुम र्होसैन लस्या सोलखम दमा चरी ग्यल्सव ककाचिची ख्ल्योरी खब्मु बिब सुदे तां तम सैन ख्ल्यो म्हिमे सहभागित काडेमु भिब तां से सुदे सैक्ल्यो म्ही दक भिव तां थेब तम ङ्यो कय् लाई खैले बैतो खल्मेब भिव तारेसुदे पों पिल्तुइमु छोबन तां झक ल्हे चैदिम l थर्दिल लल्खै विस्या र्हमु रोसै सोबनी रेल्लबै तांरे सुदे रोसै पो लल्तुम आउजी आलमे रोसैन लालाे तै रोसै पों सुदे चैदिम ।

ओर्छे

मातृभाषामा आधारित बहुभाषिक शिक्षा प्रणाली

बहुभाषिक शिक्षा प्रणाली भन्नाले मातृभाषामा आधारित एक शैक्षिक प्रणाली हो जसले थप भाषाहरू परिचय गर्नु अघि विद्यार्थीको पहिलो भाषा अथवा मातृभाषामा निर्देशन या सिकाइ शुरु हुन्छ। नेपाल मातृभाषाको रूपमा बोलिने १२३ भन्दा बढी भाषाहरूको साझा घर हो। जसमध्ये २५ वटा मातृभाषामा औपचारिक शिक्षा दिईन्छ । यधपी सुहाउदो पाठ्यक्रम र सोही समुदायका शिक्षक अभाव,शिक्षक लाई आवश्यक तालिम को कमी का कारण त्यती प्रभावकारी हुन भने सकेको छैन ।मातृभाषा पहिलो भाषा हो जसले मानिसहरूलाई आफ्नो समुदायसँग जोड्छ। यसले भाषिक विविधतालाई प्रवर्द्धन गर्ने लक्ष्य राख्छ जुन प्रायः तिनीहरूको समुदाय र संस्कृतिसँग जोडिएको हुन्छ ।

नेपालको संविधान २०७२ को भाग ३ दफा ३५ मा मातृभाषामा शिक्षा लिन पाउने कुरा लाई मौलिक हक को रुपमा ब्यवस्था गरेको छ । मातृभाषामा शिक्षा पाउने हकको प्रत्याभूति गरेको छ र उक्त्त संबिधान ले नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषाहरूलाई राष्ट्रिय भाषाको रूपमा मान्यता दियो। राष्ट्रिय पाठ्यक्रम ढाँचाले पनि यस दृष्टिकोणलाई समर्थन गर्दछ र समावेशी शिक्षालाई बढावा दिन्छ, ।

मातृभाषा शिक्षालाई नेपालको विद्यालयहरूमा निम्नानुसार वर्गीकृत गरिएको छ।

पूर्व-प्राथमिक देखी कक्षा कक्षा ३ सम्म मुख्य रूपमा मातृभाषामा शिक्षा आधारभूत शिक्षा सुनिश्चित गर्न

कक्षा ४ देखी ५ सम्म मिश्रित माध्यम, आधिकारिक भाषाहरूको साथमा मातृभाषा, नेपाली र अंग्रेजी।

कक्षा ६ र सो भन्दा माथि विस्तारै माध्यमको रूपमा नेपाली वा अंग्रेजीमा

नेपालको भाषिक इतिहास हेर्दा संविधान २०४७ अघि कुनै पनि भाषालाई सरकारी कामकाजको भाषा मानिएको थिएन, मातृभाषामा बोल्नु भनेको मूलधारको नेपाली भाषा हराउनु हो भन्ने भ्रम थियो त्यो अवस्था लाई हेर्ने हो भने यो धेरै ठुलो उपलब्धी हो ।

बिद्यालय शिक्षा अझ प्रभावकारी बनाउन के गर्ने?

आवश्यक ठाउमा मा त्यो अनुसार को शिक्षक छैनन लिम्बु को नानी हरु लाई तराइको थारु समुदायका शिक्षक ले पढाउनु पर्ने बाध्यता, गुरुङ शिक्षक ले नेवा भाषा पढाउनु पर्ने, भन्नुको तात्पर्य जुन भाषा हो त्यही समुदायको शिक्षक द्वारा पठन पाठन भयो भने अझ प्रभावकारी हुने थियो भाषा जान्ने ले पढाउदा हुन्छ भन्ने होइन त्यसप्रतीको लगाव, अथवा शिक्षक आँफै भावनात्मक रुपमा उक्त भाषासँग कती नजिक छ भन्ने कुरा ले पनि फरक पार्छ । राज्यको तर्फ बाट पाठ्यक्रम मा यती धेरै काम गर्दा गर्दै पनि सम्बन्धित निकाय को लापरबाही कै कारण पनि सोचे अनुरुप प्रभावकारी हुन सकेको छैन । मातृभाषालाई प्रभावकारी ढंगबाट अघी बढाउनलाई ठाउँ सुहाउदो, उमेर सुहाउदो पाठ्यक्रम नै जरुरी हुन सक्छ ।

हामी कहाँ भएका पाठ्यपुस्तक ले त्यो अबोध दिमागमा भएका नयाँ नयाँ कुराहरु खोज्ने बेलामा उही पट्ट्यारलाग्दो किताब को भारी ले न्याय गर्छ भन्न सकिन्न त्यसैले यसमा हेरफेर गर्न जरुरी देखिन्छ । नेपालमा बसोबास गर्ने आदिबासी जनजाती हरुको आफ्नै जिबनशैली छ, आदिबासी ज्ञान हरु छन जुनचाही मौखिक रुपमै सिमित छ हामीसँग समुदाय मा हाम्रा ज्ञानका खानि अग्रजहरु हुनुहुन्छ वहाँ हरुको विचार लाई समेटेर एउटा राम्रो पाठ्यक्रम तयार पार्न सकिन्छ । हाम्रो आफ्नै कथा, कविता हरुको को माध्यम बाट पठनपाठान शुरु गर्यौ भने अझै प्रभावकारी हुन्छ ।

परिवार र समुदायको भूमिका

मातृभाषा प्रवर्द्दन गर्नमा ब्यक्ती कती जिम्मेवार ? वा परिवार वा समुदायको भूमिका कस्तो हुन पर्ला ? माता अथवा आमा भन्ने शब्द जती सुन्दर र प्यारो छ त्यती नै प्यारो हुन्छ आफ्नो भाषा । आफ्नो भाषालाई अझ ब्यबस्थित रुपमा प्रबर्धन गर्नको लागि सबैको आफ्नो आफ्नो भूमिका महत्पूर्ण छ बिशेष गरी अहिले का नानी हरुलाई भाषा को महत्व बुझाउन मा परिवार र समुदाय को अहम भूमिका रहन्छ । परिवारमा आमा, बुवा लगायत अन्य सदस्य हरुले पनि आफ्नो भाषा बोल्छन भने अवस्य नानीहरुले आँफै सिक्दै जान्छन तर दु:ख को कुरा हामीले आफ्नो भाषा जस्तो सम्बेदनशील कुरालाई पनि अर्थ सँग जोड्न वाध्य भयौ धेरै जसो परिवार र समाज मा नानीहरु अङ्रेजी वा अन्य कुनै अन्तरराष्ट्रिय भाषा सिक्न लाई जती प्रेरित हुन्छ त्यती मातृभाषासिक्न लाई हुँदैन किनकी त्यो सिकेर के गर्ने ? कता काम लाग्छ ? भन्ने तिर सोच्छन उनिहरुहरु त्यती सचेत पनि त हुँदैन त्यसैले अभिभावक हरुको अहम भूमिका रहन्छ किन ? कसरी? कस्का लागि सिक्ने बोल्ने भनेर त्यसका लागि अभिवावक पनि कती जानकार छन भन्ने कुरा पनि महत्वपूर्ण हुन्छ ।

आफ्नो भाषा को दुई शब्द सिकाउनु भन्दा अङ्रेजी सिकाउन आतुर छौ । जानी नजानी अरुको भाषा सिक्ने समय आफ्नो भाषा त्यसैगरि सिक्यौ भने पक्कै सिक्न रअरुलाई पनि सिकाउन सकिन्छ । वास्तवमा भाषा सिकाउन, सिक्न अहिले निकै सजिलो छ प्रसस्त माध्यम हरु छन इच्छा मात्रा गर्नु पर्छ धेरै बाटो हरु छन । अबका पुष्ताहरुलाई आफ्नो भाषा सिकाउन निकै जरुरी छ । आफ्नो भाषा सिक्नु भनेको अरुको भाषालाई वास्ता नगर्नु भन्ने होइन सबै भाषाहरु उतिनै महत्वपूर्ण छन तर त्यती हो मातृभाषा प्राथमिकतामा पर्नुपर्छ । भनिन्छ, एक ब्यक्ती आफ्नो भाषामा निपूर्ण छ भने उसलाई अर्को भाषा सिक्न समय लाग्दैन ।मातृभाषा सिकाइ प्रभावकारी बनाउन के कस्तो उपाय लगाउन सकिएला < जती हुन पर्ने हो त्यती प्रभावकारी हुन सकेन के कारण होला < अझै थुप्रै प्रश्न हरु छन पछील्लो समय यतिका धेरै राज्यको तर्फ बाट पहल भाईरहदा पनि अवस्था त्यती सन्तोषजनक देखिन्न ।

निष्कर्ष

कुनै पनि समुदायको मातृभाषा भनेको त्यो समुदायलाई चिनाउने अस्त्र हो र यसलाई जोगाउन, यसको प्रवर्द्धन गर्न त्यही समुदाय जिम्मेवार हुन्छ । आफ्नो आफ्नो तर्फबाट कोशीस गर्न जरुरी देखिन्छ अती जरुरी छ । बिशेषगरी नयाँपुस्ता का नानी हरुलाई यसमा अभ्यस्त बनाउन आवश्यक छ । घर घर मा पठन संस्कृति को बिकास गरौ नजान्ने लाई सिकाउ, बढी भन्दा बढी समय नानीहरुसँग आफ्नो भाषामा बोल्ने प्रयास गरौ उनिहरुलाई सचेत गर्न सकियो भने मातृभाषालाई बच्चाइराख्न मा केही टेवा पुग्ला । आफु कहाँ जाने भनेर सोच्ने भन्दा पनि अरुले के भन्छ भनेर सोच्ने भयौ हामी, त्यसैले त हाम्रा मातृभाषाहरु बिस्तारै ओझेल मा रहेको देखिन्छ । मातृभाषा शिक्षा संवैधानिक अधिकार मात्र होइन, यो गुणस्तरीय शिक्षाको आधार हो। जान्ने ले सिकाउ नजान्ने ले सिकौ म जान्दिन भनेर बस्नु भन्दा सिक्ने बानिको अभ्यास गरियो भने पक्कै सकिन्छ । मातृभाषा टिकाउन वा प्रवर्द्धन मा हामी सबै उतिकै जिम्मेवार छौ ।

धन्यवाद ।

Pic credit: Mani Raj Gurung

साचै गुरुङ र भेडा एकर्काका पुरक हुन जस्तो लाग्छ मलाई हाम्रो कुनै पनि कार्य जस्तो विवाह, अर्घु, (मृत्‍यु संस्कार) छेवर, भात खुलाई जस्ता सबै कार्य मा बस्न लाई भेडाको उनबाट बनेको राडी चाहिन्छ र खानामा भेडाको मासु चाहिन्छ भेडाको घ्यु पोलेको ठाउँ अथवा पुरानो दाग हटाउन औषधीको रुपमा प्रयोग गर्छन् गुरुङ्हरु यसले पनि देखाउछ कि भेडा कती उपयोगी छ ।

विवाह मा गुरुङ बेहुला को तर्फबाट रोटी रक्सी सहित भेडा बेहुलिको परिवार लाई दिन्छन गुरुङ हरु मावली लाई धेरै मान्छन त्यसैले केटीको मावली लाई भेडा सँगै रोटी, रक्सी दिने चलन छ पूर्व तिरका गुरुङ हरुमा, त्यो भेडा बापत चेली को तेसै खान हुन्न भन्छ र कोसेली बापत पैसा, अन्य सामान दिने चलन छ ।

बडादसैं को बेला नवमी को दिन भेडा को बली दिन्छन, सिङ सहित भेडा को टाउको लाई पूजा गरी घर को मुलढोका मा राख्ने चलन रहेको छ । त्यो भेडाको टाउको घरको ढोकामा राख्नाले घरको साथै परिवारका सदस्यहरुको रक्षा हुने बताउछन फुङ्लिङ, ताप्लेजुङका स्थानिय, समाजसेवी शिवकुमार गुरुङ

गुरुङ्हरुको जिबनशैली जोडीएको छ उनिहरुको, अर्थोपार्जनको गतिलो श्रोत पनि हो भेडा, भेडापालन गरेर अर्थको जोहो गर्ने यो जातिको मुख्य श्रोत नै भेडा हो भन्दा फरक नपर्ला किनकी भेडा कै उनबाट राडी, चकटी बुनेर देशबिदेश मा निर्यात गर्छन्, भेडा कै मासु को सुकुटी बेच्छन जुनचाही अरु मासु को तुलना मा अली महँगो हुन्छ किनकी भेडाको मासु रोगी हरुको लागि पनि फाईदा जनक मानिन्छ र यसको को घ्यु औषधी हुन्छ ।

आधुनिक जिबनशैली र अन्य पेशामा आबद्द भएका अहिले का गुरुङ हरु आफ्नो परम्परागत पेशाको बारेमा चासो राख्ने कम हुँदै गयो त्यसैले हामीले भेडा पालन अनिबर्य गरेका छौ र राडी बुन्ने तालिम पनि दिन्छौ जसको कारण परम्परागत पेशा जोगिनु को साथै उनिहरुको आर्थिक पक्ष पनि बलियो हुन्छ सँगै भेडा पालनमा बाटनै परिवारको जिबिका चल्छ भन्छन फुङ्लिङ का स्थानिय, चन्द्रमाया गुरुङ

मृत्‍यु संस्कारमा भेडा

अर्घुको (सुद्ध्याई कार्य ) दिन मृत्‍यु भएको मान्छे को नाम मा भेडा लाई खाना दिने, घर को सबै सदस्य ले खान दिन पाएन भने भेडा रुन्छ अथवा आत्मा लाई केही चित्त बुझेन भने भेडा रुन्छ भन्छन जस्तो लिम्बु हरुमा पनि यो चलन छ चिन्ता बस्दा मरेको मान्छेको आत्मा फेदाङ्मामा आउछ अनी सबै बोल्छ चित्त बुझेको छैन भने बेस्सरी रुन्छ भन्ने चलन अझै पनि छ ।

चिउरी सङ चेपाङ जातिको सम्बन्ध जस्तै छ गुरुङ र भेडाको सम्बन्ध, अझ भन्ने हो भने भावनात्मक रुपमा जोडीएको भेडा सँग को गुरुङ हरुको साईनो, सामाजिक, सान्स्कृतिक रुपमा पनि उतिनै बलियो छ र आशा छ उस्तै रहने छ ।

According to Nepal census 2021, the total population of Gurung is 5,43,790. Gurungs are heavily populated in Gandaki Pradesh like Kaski, Lamjung, Gorkha, Tanahu even in Parbat, Dhaulagiri. According to the record 70%gurungs are located in the western part of Nepal where as 30% in eastern Nepal. The Gurungs celebrate “Tamu Lhochhar” on 15 Poush every year as their new year. “Lho” means year and “Chhar” or “Sar” means new.

The Gurungs have their own language called Tamu Kyui. According to 2011 census, there are approx 325,622 native speakers in Nepal. Gurung Language speaking communities are mostly centered in the western part of Nepal especially in Gandaki and Dhaulagiri Zone representing approx. 75% of the total population, lately even the Purbeli Gurungs have started speaking Gurung Language as they have become aware of their cultural identity. Gurung Language is spoken by Gurungs from Nepal as well as Sikkim, India and the language got recognition in 1997 as one of the official languages of Sikkim. Gurung Language sounds similar to Tamang language as they both share the same family Sino Tibetan for example:

Gurung          Tamang       English

           Kain                  Kan              Rice

            Min              Min               Eye

          Ngai Min     Ngala Min     My name

Gurung and Tamang Language share the same family they only differ in Aakar/Ukaar. There are ways to write Gurung with Devanagari, Latin and Tibetan alphabets and two scripts invented by Gurung speakers “Khe Pri”and “Khema”.

The Khema script is the official script of Gurung, the Khe Pri script is also widely used as Devanagari. As history shows that, Gurung language had no written script and was developed combining various sign and symbols. Khema and Khe Pre are two most widely used scripts although Khe Pre is older and Khema is much more popular script in Nepal, India and even in Bhutan and it is listed as the official script of the Gurung language by the Nepal Language Commission.

Jagan Lal Gurung is known as the father of Khe Pre he invented the Khe Pre script as he wanted to invent something creative language for regular communication with his battalion when he was fighting in Burma during second world war and he thought of doing something creative and invented Tamu Kyui. Jagan Lal continued that trend even after the World War which led him to develop a script for the oral language when Jagan Lal Gurung returned to Nepal he started teaching Khe Pre to the younger generation of his community in Hyanjakot, Syanja.  Since then the Khe Pre has become one of the famous scripts. Jagan Lal Gurung died in 2011 after that, Man Bahadur Gurung edited the Khe Pre script into its current form. Despite Jagan Lal’s effort Khe Pre was never fully adopted where as Khema script has largely been adopted by the Gurung communities. (Gurung)

Gurung language experts have different opinions regarding their origins and Language. Dr. Toran Bahadur Gurung, Mrs. Deumaya Gurung Dr. Waren W. Glover, Dr. Shekhar Gurung and Dilli Jung Gurung have their own opinion regarding the history of Gurung language.

Dillijung Gurung has published a number of works on Gurung including Gurung Nepali dictionary in 1995 The gurungs are grateful to Dr. Waren W Glover for his remarkable contribution on Gurung Language. He contributed a revised and enlarged manuscript which has been incorporated in the present work. Similarly, Mrs. Deu Maya Gurung compiled a Gurung Nepali word list in 1990. Dr. Glover worked with Gurung speakers in Gorkha district to adapt literature from the Kaski accent to Gorkha accent.

Dr. Glover states that, there are seven Vernas in Gurung Language which is written in Devnagari and Roman script

अ [a]        आ [aa]       इ [i]            उ [u]            ए[e]               आे [o ]          एे[ae]

He says that, last Verna is Diphthong that plays a vital role in Gurung Language. The Gurung language expert Ratna Bahadur Gurung has different opinion than the rest as he claims that the word “Chhejyalo” is not correct word to greet someone he says, the proper word is “Fyoful”  “Fyoba” means “Dhog” and “Ful” means “Arpan” in Gurung language.

The Gurung language is spoken by older generations while, younger ones hesitate to speak their language as youngsters are more inclined towards English and other foreign Languages that means the “Tamu Kyui” speakers are decreasing.

Now, Nepal Government has designed local language teaching course and the curriculum of Gurung language is already been introduced in some districts of Nepal. An eleven- member committee was formed to prepare the Gurung Language curriculum. Hope it will be helpful for both beginners and regular language speakers.

हामी सानो हुँदा डाँडा को नाम मा धेरै कुरा भन्नुहुन्थ्यो घरमा, डाँडा मा जाँदा कस्ट गरे, चोखो भएर, हिंडेर गए मात्रा मागेको पाईन्छ अथवा देवीले आशिर्बाद दिनुहुन्छ र देवी त गुरुङ भेडा गोठाला ले पत्ता लगाएको रे शक्तिशाली देवी हो आदी इत्यादी ।।३,७९४ मिटर को उचाइ मा रहेको पुर्बी नेपालको ताप्लेजुङमा अवस्थित पाथिभरा त सबैलाई थाहा नै छ तर हामी ले भने नामले कहिले पुकारेनौ हाम्रो डाँडा लाई, हाम्रो लागि सधैं डाँडा नै हो त्यसैले स्थानिय बासिन्दा हरुले डाँडा नै भन्छन र अहिले पनि दशै आएपछी डाँडा कै याद आउछ ।

जनश्रुती अनुसार गुरुङ भेडीगोठालाहरु सिद्दिमा भेडा चराउदा एक्कासी सबै भेडा हरु हरायो त्यसपछी निरास भएर सुतेको गोठालालाई देवी ले सपना मा बली दिन भन्नुभएपछी गोठालाले एउटा भेडा खोजेर ल्याइ बली दिएपछी आपसे आप सबै भेडा हरु सोही ठाउमा भेटी एको भनिन्छ र डाँडा जाने बाटो को मुख्यद्वार मा योचित्र द्वारा देखाइेको छ ।

पाथिभरा कि मुकुम्लुङ?

यहाँका केही लिम्बु हरु पाथिभरा को स्थानिय नाउ "मुकुम्लुङ" हो याक्थुमहरुको मुन्धुमस्थल हो भन्छन र याक्थुम्हरुले परापुर्बकाल्देखी पुज्दै आएको मुकुम्लुङ हो भन्छन यो लिम्बुहरु को मात्र देवी हो भन्छन पहिचान्बादी आन्दोलनका अगुवा राम मादेन। पछील्लो समय केही पहिचानवादिहरु सकृया रुपमा लागेका छन डाँडा जाने ठाउँ ठाउँमा मुकुम्लुङ लेखिएको बोर्ड राखिएको छ जसको एक्मात्र उदेश्य भनेको सबैको मुखमा मुकुम्लुङ ।

एता लिम्बु हरुले नै आन्दोलन गरिरहदा फुङ्लिङ कै स्थानिय, ताप्लेजुङ का नगर प्रमुख अमीर मादेन भन्छन १९८९ सालमा भोग खाएर जन्मेकी देवी हो र उही गुरुङ भेडी गोठालले पत्ता लगएका हुन पाथिभरा देवी, त्यो भन्दा पहिला कुनै पनि मानब जातिले त्यो ठाउँ टेकेका थिएन ।

पाथिभरा र केवलकार

ताप्लेजुङको बिकास भनौ या पथिभरा दर्शनार्थी को सहजताको लागि ताप्लेजुङ् मा केवल कार को बारेमा पछील्लो समय धेरै नै आन्दोलन हुँदै छ स्थानिय नगर प्रमुख अमीर मादेन को पहल मा बन्न लगेको केवलकार को घोर बिरोध गर्दै छन केही पहिचानबादी हरु । उनिहरुको भनाइ छ केवल कार बिकास नभै यहाँका मुलबासी हरुको भुमी प्रती अतिक्रमण हो र याक्थुम हरुको मुन्धुमस्थल "मुकुम्लुङ" को आकर्षण घट्ने भन्दै उनिहरु पाथिभरा केवल कार बिकास होइन मुल्बासी प्रतिको अतिक्रमण हो भन्दै आन्दोलन मा उत्रिएका हुन ।

डाँडा, मुकुम्लुङ र पथिभरा

जसले जे भनेपनी डाँडा प्रतिको आस्था उतिनै छ स्थानिय बासिन्दा लाई ताप्लेजुङका स्थानिय मात्रै नभएर देवीको थान अथवा मन्दिर सबैको साझा हो यहाँ आउने भक्तजन हरु सबैले माता को दर्शन गर्न पाउछन जाती, पहिचान को नाममा भएको आन्दोलन र बिकासको नाममा बन्न लागेको केवल कारले कसैलाई असर नगरोस मुकुम्लुङ भनेपनी पथिभरा भनेपनी एउटै हो आखिर मिलेर जाउ भगवान को नाउ मा राजनीति धेरै भो कि?

डाँडा हाम्रो घर

पाथिभरा हाम्रो सान

मुकुम्लुङ हाम्रो पहिचान ।

जय माता ।।

Subscribe now